ارواح را تطهير نموده ، معارف عاليه ، يعنى توحيد و ولايت و ساير اعتقادات پاك را صفايى ديگر دهد ، پس كسى كه در دين خود به ظواهر احكام اكتفاء نموده و به غير آن پشت پا مىزند ، در حقيقت آيات خدا را مسخره كرده است . و مراد از نعمت در جمله : « وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّه عَلَيْكُمْ » نعمت دين ، و يا حقيقت دين است ، كه گفتيم همان سعادتى است كه از راه عمل به شرايع دين حاصل مىشود ، مانند آن سعادت زندگى كه مختص است به الفت ميان زن و شوهر ، دليل بر اينكه منظور از نعمت ، « نعمت دين است » ، اين است كه خداى سبحان در آيات زير سعادت دينى را نعمت خوانده ، و فرموده : « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي » « 1 » ، و نيز فرموده : « وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَه عَلَيْكُمْ » « 2 » و نيز فرموده : « فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِه إِخْواناً » « 3 » . و بنا بر اين اينكه بعدا مىفرمايد : « * ( وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِه ) * . . . » به منزله تفسيرى است براى اين نعمت ، و قهرا مراد از كتاب و حكمت ظاهر شريعت و باطن آن ، و يا به عبارتى ديگر احكام و حكمت احكام است . ممكن نيز هست مراد از نعمت مطلق نعمتهاى الهيه باشد ، چه نعمتهاى تكوينى و چه غير آن ، در نتيجه معناى جمله چنين مىشود : حقيقت معناى زندگى خود را به ياد آوريد ، و متوجه آن باشيد ، و مخصوصا به مزايا و محاسنى كه در الفت و سكونت بين زن و شوهر است و به آنچه از معارف مربوط به آن كه خداى تعالى به زبان وعظ بيان كرده ، و حكمت احكام ظاهرى آن را شرح داده ، توجه كنيد كه اگر شما در آن مواعظ دقت كامل به عمل آوريد و به تدريج كارتان به جايى مىرسد كه ديگر به هيچ قيمتى دست از صراط مستقيم برنداريد ، و كمال زندگى و نعمت وجود خود را تباه نكنيد ، و از خدا پروا كنيد ، تا دلهايتان متوجه شود كه خدا به هر چيزى دانا است ، در اين صورت است كه ديگر ظاهر شما مخالف باطنتان نخواهد شد ، و ديگر چنين جرأت و جسارتى عليه خدا نخواهيد كرد ، كه باطن دين او را در شكل تعمير ظاهر آن منهدم سازيد . « * ( وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ) * . . . » كلمه « عضل » كه مصدر فعل * ( « فَلا تَعْضُلُوهُنَّ » ) * است ، به معناى منع است ، و ظاهرا

--> ( 1 ) امروز دين شما را برايتان تكميل نموده و نعمت خود را بر شما تمام كرديم . « سوره مائده ، آيه 4 » ( 2 ) خداوند دستور وضو و غسل و تيمم را داد تا نعمتش را بر شما تمام كند . « سوره مائده ، آيه 7 » ( 3 ) در نتيجه به نعمت خدا با يكديگر برادر شديد . « سوره آل عمران ، آيه 103 »